فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٦٣ - علت پيدايش آراء در وجود ذهنى

فجوهر مع عرض كيف اجتمع، هذا تعيين للمتقابلين.

بيان اللّزوم: انّ الحقائق الجوهريّة بناء على انّ الجوهر جنس لها و قد تقرّر

انحفاظ الذّاتيّات فى انحاء الوجودات كما تسوق اليه ادلّة الوجود الذّهنى‌

يجب ان يكون جواهر اينما وجدت و غير حالّة حيثما تحقّقت فكيف‌

جاز أن يكون حالّة كما هو مذهبهم فى الذّهن و هو محلّ مستغن عنها فى‌

وجوده و الحالّ فى المستغنى عرض.

ترجمه:

علّت پيدايش آراء در وجود ذهنى‌

ذات بمعناى ماهيّت و ذاتيّاتش در انحاء و اطوار وجودات خارجى و

ذهنى، وجود عالى و وجود سافل محفوظ بوده چنانچه اين عبارت از حضرات‌

مشهور شده كه گفته‌اند:

الذّاتى لا يختلف و لا يتخلّف.

و اينحكمى است كه عقل نيز آنرا تصديق دارد ولى در عين حال با

اينحكم، حكم ديگرى كه آن نيز بنظر و تأييد عقل است معارضه و منازعه مى‌كند

و آن اينستكه از انحفاظ ذات و ذاتى جمع بين متقابلين لازم مى‌آيد كه عقل‌

باستحاله‌اش حكم مى‌كند، پس در لزوم جمع متقابلين مى‌گوئيم:

جوهر با عرض چگونه اجتماع بكند در حاليكه اجتماعشان مستحيل و

عقلا غير ممكنست و اين يكى از اشكالاتى است كه بر انحفاظ ذات و ذاتى لازم‌

مى‌آيد.

بيان لزوم‌

در بيان لزوم اين اشكال مى‌گوئيم:

حقائق جوهريّه بنابراينكه جوهر جنس براى آنها باشد و نيز با در نظر

گرفتن اين واقعيّت كه بمقتضاى ادلّه وجود ذهنى ذاتيّات در انحاء وجودات‌

محفوظ هستند واجب است در هر كجا كه تحقّق يابند جوهر و غير حال در شيئ‌